Als we denken aan water, komt er allerhand vanuit boven of naar beneden als je wilt. Regen, in Finland vooral sneeuw, in rivieren, zee en meren en wat regelmatig zorgt voor overstromingen. Water is een essentieel onderwerp in het leven van Nederland en Finland, maar er zijn tussen de twee genoemde landen grote verschillen, die met de mensen die in dat land wonen, wezenlijk iets te maken hebben. En we zijn toch op zoek naar de overeenkomsten, maar ook de verschillen in het karakter van de Nederlanders, respectievelijk de Finnen.
Gebonden aan het land
Ik ben de laatste tijd vrijwel contant bezig met de Nederlandse geschiedenis aan de hand van onder andere ‘Plaatsen van herinnering’, door deskundige mensen een paar jaren geleden uitgegeven in vier delen. Boeiend en illustratief, zodat mijn hele beroepsleven als docent Nederlands en Duits in mij wakker geroepen werd. Een verstandige manier om de pensioentijd nuttig te besteden.
Daarin kwam natuurlijk het thema WATER herhaalde malen ter sprake. Denken we maar aan drinkwater en de grote stad, met als voorbeeld hier Amsterdam. Toen ik jonger was, smaakte het drinkwater niet erg lekker, om het maar vriendelijk te zeggen. Denken we bovendien maar aan de scheepvaart en scheepsbouw in de zeventiende eeuw, en niet alleen aan toen, maar ook aan eerder en later. Denken we ook maar aan de talloze keren, dat de Hollanders ingegrepen hebben in de natuur, bijvoorbeeld de Deltawerken in de negentiende en twintigste eeuw en aan de Zuiderzee, die door een kilometerlange dam tot IJsselmeer is gemaakt. Is dat typisch voor ons Nederlanders? Maakt dat dat we verschillen wat wij onderscheiden van anderen? Dat alles is vaak gebonden aan het land. Allemaal plaatsen van herinnering, die invloed hebben gehad op onze identiteit van Nederlander, en die in Finland niet zo, anders of helemaal niet gewerkt hebben.
Duinwater naar Amsterdam
Ik denk bijvoorbeeld ook aan de strijd met/om het water, zoet en drinkbaar of zout en niet drinkbaar. En over de verschillen in omgaan met min of meer vuil water. Interessant was het te lezen en na te denken over de steeds noodzakelijker voorziening van goed en gezond drinkwater in de alsmaar groeiende stad Amsterdam, al in de negentiende eeuw urgent, en ook in andere, kleinere steden, met hun regelmatige pestaanvallen of plagen van andere ziektes, met hun levensverwachting van min of meer veertig à vijftig jaar, met hun kindersterfte. Allemaal gevolgen van onder meer niet gezond water – vuil, onrein of ongezuiverd op een niet toereikend niveau.
Beschreven wordt de ‘natuurlijke’ manier om het drinkwater van elders te halen, bijvoorbeeld uit het grondwater onder de duinen. Je moet maar op het idee komen, en het kost veel geld om het schone duinwater naar de vervuilde stad te brengen. Amsterdam ligt toch een eind weg van deze duinen, maar misschien loont het de moeite, de inspanning en het geld (niet), om dat zuivere duinwater te leiden naar de grote stad, om zo de mensen te stimuleren (tegen een kleine prijs uiteraard) dit zuivere water met veel technische vragen en problemen te gaan gebruiken – in plaats van het vuile water van de grachten of de Amstel, waar allerhand vuil, bacteriën en gemene virussen in verscholen zijn. Want genoeg water is er in Nederland: maar worden we er misschien ziek van en gaan we eraan dood, was de vraag, waarmee velen zich bezig hielden.
Het is boeiend om de discussie en de uitvoering van het project ‘zuiver drinkwater’ te volgen, toen het uiteindelijk in de loop van de negentiende eeuw goedgekeurd werd door de stadsraad. Maar het is gelukt, verstandig zouden we zeggen van de stadsregering. Het had echter heel wat voeten in de aarde: water op- en wegpompen, een reservoir bouwen, leidingen leggen, een ontvangsstation in de stad creëren, later het naar de huizen zelf te transporteren etc. Maar het is gelukt en van toen af aan konden de Amsterdammers ‘zuiver’ water uit de kraan drinken of met de emmer gaan halen.
Gevaar vermijden
Een ander voorbeeld van de waterhuishouding van Nederland in vroeger dagen. Wij denken nu, dat na de watersnoodramp in 1953 die het volk had wakker geschud, het uiteindelijk de tijd werd ons af te vragen, wat nu te gebeuren stond om zo’n gevaar te vermijden. Want het heeft toen in 1953 heel veel dode mensen en vee geëist. En Nederland ging de strijd met het water aan, de Deltawerken waren technisch gezien grotendeels iets nieuws. We gingen ervoor en brachten het tot een bevredigend einde.
Zoiets was er echter al gerealiseerd in de negentiende eeuw, met de drooglegging van de Haarlemmermeer. Deze enorme grote waterplas werd steeds gevaarlijker, het meer dijde zich steeds meer uit en vormde vooral bij slecht weer een stormbeest met een ernstige bedreiging van steden, plaatsen en dorpen, van de om het maar zo te zeggen randstedelijke ruimte, waar toen al veel mensen woonden.
Die mensen moesten gered of beschermd worden en het akker- of weideland wat daarbij vrijkwam, was alleen maar een voordeel. Dat leegpompen van zo’n enorm gebied was geen kleinigheid, er kwam heel wat technisch kunnen aan te pas, en het liep bij het derde gemaal (de Cruquius) bijna mis. Het leegpompen met de stoomgemalen was tot op het uiterste gespannen, maar ook dit keer lukte het toch weer, en de enorme vlakte van de vrijgekomen bodem was klaar en werd drooggemaakt om uiteindelijk bewerkt te worden. Ook dat was een technische prestatie, maar de bodem was het waard, vruchtbaar en veel, om een steeds groeiende bevolking van voedsel te voorzien. Het akkerland was goed voor de landbouw, de weiden waren goed voor de koeien, de boeren en het volk waren tevreden: het was dus een goede investering om deze grote ruimte droog te maken.
Geheel andere omstandigheden
Maar … de vraag is weer: wat heeft dat voor invloed gehad op de Nederlanders en op Nederland, waar dit toch allemaal gebeurde (en in Finland niet)? Ik heb geen antwoord of dit een verschil maakte voor de mensen die daar al of niet woonden, tussen de Nederlanders (of Hollanders) die daar woonden en werkten en de mensen die daar niet woonden (zoals de Finnen). Als de lezer(es) een antwoord weet, graag en ik zal ernaar luisteren, maar een groot verschil in de uiterlijke omstandigheden tussen Finland en Nederland was er in ieder geval wel.
Peter Starmans
