Als leerkracht in het basisonderwijs in Nederland ben ik altijd op zoek naar hoe het onderwijs beter kan — maar dan wel zonder dat de werkdruk voor leerkrachten nog verder oploopt. In die zoektocht komt Finland al snel in beeld. Het Finse onderwijs heeft internationaal een sterke reputatie en wordt in Nederland vaak genoemd als voorbeeld. Maar hoe ziet dat er in de praktijk eigenlijk uit?
Met die vraag in mijn achterhoofd kreeg ik de kans om een aantal weken onbetaald verlof op te nemen en met mijn camper door Finland te reizen. Mijn doel: verschillende scholen bezoeken, gesprekken voeren met leerkrachten en schoolleiders, en met eigen ogen zien wat we in Nederland van het Finse onderwijs zouden kunnen leren. Via Facebook werd ik daarbij op weg geholpen door Nederlanders in Finland, die me hielpen met contacten, tips en gastvrije adressen. Dankzij hen werd deze reis niet alleen leerzaam, maar ook bijzonder hartelijk.
Een reis vol ontmoetingen
Op 19 april vertrok ik vanuit Nederland, met de camper vol praktische spullen én typisch Nederlandse cadeautjes voor mijn gastheren en -vrouwen: stroopwafels en tulpen. Na de overtocht naar Helsinki begon mijn route langs verschillende plaatsen en scholen, van kleuterscholen en kinderdagverblijven tot basisscholen en scholen voor oudere leerlingen.
Wat tijdens de reis meteen opviel, was hoe behulpzaam mensen waren. Waar Finnen in Nederland nog weleens als wat gereserveerd worden neergezet, was mijn ervaring juist het tegenovergestelde. Regelmatig werd ik spontaan geholpen, uitgenodigd of verder op weg geholpen. Ook de contacten met Nederlanders in Finland bleken van grote waarde. Dankzij hun netwerk en bereidwilligheid kon ik op meerdere plekken binnenkijken.
Rust, ruimte en aandacht
Een van de grootste verschillen met Nederland zag ik in de opvang en het onderwijs aan jonge kinderen. In Finland gaan veel kinderen al vanaf hun eerste levensjaar naar de opvang. In de groepen voor jonge kinderen zijn de aantallen klein en is er veel begeleiding. Voor de allerkleinsten geldt vaak één pedagogisch medewerker per vier kinderen, en ook bij de oudere peuters en kleuters zijn de groepen overzichtelijk.
In de preschool, voor zesjarigen, zijn er meestal maar een paar gerichte lesmomenten per dag. De rest van de tijd is er ruimte voor vrij spel, buitenspelen, rust en gezamenlijke activiteiten. Kinderen spelen in Finland veel buiten, ook als het koud is, regent of sneeuwt. Daar zijn ze op aangekleed en op ingesteld. Op sommige plekken bestaat zelfs een buitenklas, waar kinderen bijna het hele jaar buiten zijn.
Wat mij vooral trof, was de rust die dat geeft. Met kleinere groepen en vaak twee volwassenen op een groep is er meer tijd voor individuele aandacht, minder wachttijd en een vanzelfsprekender dagritme. Ook zelfstandigheid wordt al jong gestimuleerd: kinderen leren zelf aankleden, tafeldekken, opruimen en verantwoordelijkheid nemen voor kleine taken.
Niet alles is een ideaalplaatje
Tegelijkertijd werd tijdens mijn reis ook duidelijk dat het Finse onderwijs zeker niet alleen maar rooskleurig is. In gesprekken met leerkrachten, ouders en andere betrokkenen hoorde ik ook kritische geluiden. Zo wezen sommigen op lage verwachtingen voor leerlingen die meer aankunnen, beperkte differentiatie en een grote mate van vrijheid die niet altijd positief uitpakt. Ook kwamen achterstallig onderhoud aan schoolgebouwen en gezondheidsklachten door matige huisvesting ter sprake.
Juist die gesprekken maakten de reis waardevol. Ze hielpen me om voorbij het bekende ideaalbeeld te kijken. Finland heeft veel sterke kanten, maar ook daar worstelt men met keuzes, beperkingen en knelpunten.
Kleine klassen en veel ondersteuning
In meerdere scholen die ik bezocht, viel op dat de klassen over het algemeen kleiner zijn dan in Nederland, zeker buiten de grotere steden. Daarnaast is er op veel scholen extra ondersteuning aanwezig in de vorm van assistenten, special-needs leerkrachten en schoolverpleegkundigen. Kinderen die extra hulp nodig hebben, krijgen die vaak snel en praktisch georganiseerd.
Ook de schooldag is anders ingericht. Lessen duren vaak 45 minuten en worden afgewisseld met relatief lange pauzes, waarin kinderen naar buiten gaan. Creatieve vakken zoals houtbewerking, textiel, muziek en handvaardigheid hebben een stevige plek in het curriculum en beschikken vaak over goed ingerichte vaklokalen. Dat maakte indruk: het onderwijs is niet alleen gericht op taal en rekenen, maar ook op praktische vaardigheden en creativiteit.
Minder systemen, meer eenvoud?
Wat mij verder opviel, is dat scholen op sommige punten veel eenvoudiger georganiseerd lijken. Er zijn minder uitgebreide leerlingvolgsystemen dan wij die kennen, minder nadruk op voortdurende schriftelijke verantwoording en in sommige gevallen ook minder overlegstructuren. Ouders worden geïnformeerd via een digitaal systeem, maar komen niet voortdurend de school binnen. Tegelijkertijd wordt er van ouders thuis wel degelijk iets verwacht, bijvoorbeeld bij het begeleiden van huiswerk.
Dat betekent overigens niet dat er geen werkdruk is. Ook Finse collega’s gaven aan dat administratieve taken en het opstellen van doelen voor kinderen tijd kosten. Maar het voelde op veel plekken alsof de basis rustiger was ingericht: kleinere groepen, meer ondersteuning en duidelijkere kaders.
Wat neem ik mee naar Nederland?
Na deze studiereis keer ik vooral terug met een genuanceerd beeld. Finland is niet hét wonderland van het onderwijs, maar het is wel een land waar op onderdelen andere keuzes worden gemaakt — keuzes die soms verrassend goed uitpakken. Vooral in de opvang en het onderwijs aan jonge kinderen heb ik dingen gezien waar we in Nederland iets van zouden kunnen leren: meer ruimte, meer rust, meer aandacht voor zelfstandigheid en spel, en een stevigere basis in de eerste levensjaren.
Niet alles is direct toepasbaar in de klas. Daarvoor zijn ook keuzes nodig op schoolniveau, bestuursniveau en misschien zelfs landelijk niveau. Maar inspiratie heb ik zeker opgedaan. En daar wil ik de komende tijd graag verder over in gesprek — met collega’s, schoolleiding en anderen die meedenken over de toekomst van het onderwijs.
Deze reis heeft me niet alleen nieuwe inzichten gegeven, maar ook veel mooie ontmoetingen opgeleverd. Daarom wil ik via deze weg ook iedereen bedanken die me onderweg heeft geholpen — in het bijzonder de Nederlanders in Finland die met tips, contacten en gastvrijheid hebben bijgedragen aan deze bijzondere ervaring.
Sandra Schouten
